thjthI ;dh dh o{gtkdh-;zouBktkdh gzikph nkb'uBk dk w[ZbKeD
vkH ;[oihs f;zx
w?~
gzikph dh o{gtkdh ns/ ;zouBktkdh nkb'uBk d/ w[ZbKeD T[`s/ gouk
fbyD bJh fejk frnk j?. fJ; we;d Bkb id'I w?I T[gbpX vkN/ dk ;ot/yD
eodk jK sK w?~ gzikph ftu o{gtkdh ns/ ;zouBktkdh nkb'uBk d' ;[szso
gqftoshnK d/ o{g ftu B}o nkT[D dh EK fJe d{i/ ftu x[bhnK-fwbhnK fd;dhnK jB. fJ; bJh w?I nkgD/ gou/ dk d[pkok
BkweoB eodk j'fJnk fJ;~ o{gtkdh-;zouBktkdh nkb'uBk dk w[ZbKeD
efjDk tX/o/ tkip ;wMdk j?.
fJj
rZb fBofttkd j? fe vkH jfoGiB f;zx gzikph dh
o{gtkdh-;zouBktkdh nkb'uBk dk ;z;Ekge j?. T[;B/ 1970 ftu
gqekfFs nkgDh g[;se @nfXn?B s/ nfXnkgB okjhI ;kfjs dh ;wki-;kg/y
ftnkfynk s/ w[ZbKeD eoB dh ftXh s'I fBy/Vk EkgDk
F[o{ eo fdZsk
ns/ ;kfjs Fk;so (1973) se ngVfdnK ;[u/s ns/ gqsZy s'o s/ nkgD/
nfXn?B-ekoi ~ o{gtkdh-;zouBktkd d/ gfoGkfFe dkfJfonK d/ jtkb/
eo fdZsk. jfoGiB f;zx d/ fJ; p"fXe n?vt?Iuo ~ vkH sob'e
f;zx ezto, vkH irpho f;zx,
vkH ;[fszdo f;zx B{o, vkH nkswihs
f;zx ns/ vkH ;fszdo f;zx B/ nkgDhnK w[YbhnK fbysK okjhI nZr/
s'fonk. fJBQK ;GBK d/ :sBK Bkb S/sh jh ;zouBkswe ;kfjs fuzsB
dhnK ftfGzB XkoktK :{Bhtof;NhnK ftubh nekdfwe fvroh-w{be y'i
ftu toshnK ikD bZrhnK. fJ; soQK fwZE-nfXn?B, Ehw-ftfrnkB,
f;;Nwh nfXn?B, fposKs-Fk;soh nfXn?B ns/ o{g-ftfrnkBe nfXn?B
ftXhnK ~ gzikph ;kfjs-gkmK T[`s/ Y[ekT[D dh gqfefonk nkozG
j[zdh j?. fJ; f;bf;b/ ftu vkH wBihs f;zx (fwZE nfXn?B), vkH
wBihs e"o ns/ vkH i;gkb e"o (Ehw ftfrnkB), vkH jouoB
e"o (f;;Nwh-nfXn?B s/ Ehw-ftfrnkB), vkH Boftzdo f;zx, vkH
d/ftzdo f;zx, vkH ;[ygkb f;zx fEzd (fposKs-Fk;so), vkH ;fszdo
f;zx s/ vkH d/ftzdo e"o (o{g-ftfrnkBe nfXn?b) nkfd ;whfyneK
dk y'i-ekoi ;kjwD/ nkT[Idk j?. fJzM gzikph nkb'uBk ftu nfijk
nkb'uBkswe gfog/y T[sgzB j[zdk j? fi;dk we;d ;kfjs dk nfijk
soeFhb ftfrnkB ;Ekfgs eoBk j? fi; ftu ;wkfie-nkofEe, ;fGnkukoe,
oki;h, ftukoXkoe ns/ wB'ftfrnkBe ;o'ekoK dh w[Ek}h Bk j't/.
w/o/ fJ; gou/ dk wB'oE feT[Ife o{gtkdh-;zouBktkdh nkb'uBk dk
wfj} ;ot/yD g/F eoB dh pikfJ w[ZbKeD eoBk j?, fJ; bJh fJ;
nkb'uBkswe gfog/y d/ w[ZbKeDh ;zdoG ~ fBFfus eoBk }o{oh j?.
fJj rZb th fBofttkd j? fe gzikph ftu fBo'b ;kfjs-ftfrnkB dh u/sBk
gZSw ftu ftef;s ;kfjs-fuzsB s'I gq/fos ;h. gzikph d/ ;zouBktkdh
nkb'ue fJj rZb wkD Bkb efjzd/ oj/ jB fe T[BQK i/ gZSwh-;kfjs
fuzsB dh gzikph ;kfjs ;wki Bkb ikD-gSkD eotkJh ns/ T[go ftef;s
ftXhnK ~ gzikph ;kfjs gkmK ftu bkr{ eoe/ fJ; y/so ftu nkJh
yV's ~ s'fVnk. gzikph ;whfynk ftu BthI ftFb/FD gqfefonk ns/ ;zdK
dh tos'I Bkb fi; jZd se rshFhbsk nkJh j? T[E'I se TBQK dh
gqkgsh Fbkxk:'r j?, go ikuD tkbh rZb fJj j? fe T[BQK B/ gZSw ;kfjs-fuzsB
Xkok Bkb fe; soQK dk Bksk pDkfJnk. fJj rzb mhe j? fe frnkB
ftfrnkB ~ ;w/I s/ ;EkB dhnK jZdK ftu pzBQDk fJe ;zehoBsk dh
nbkws j? ns/ fJ; Bkb frnkB-Xkok dk tfjD o[edk j?, go frnkB
ftfrnkB ns/ ftF/F eoe/ ;fGnkukoe f;oiDktK Bkb ;zpzfXs frnkB ~
T[;d/ ;w[Zu/ gfog/y ~ ;wM/ fpBk
gfog/y
T[;koB dh pikfJ nB[eoB d/ o;s/ s[oBk th nfijk ngqwkfDe frnkB
g?dk eodk j? fi;dhnK e'Jh iVQK BjhI j[zdhnK. nfij/ ;whfynkswe
ftuko ~ vkH i'frzdo f;zx okjh p;shtkdh otZJhnk efjzdk j?.2
fuzsB d/ fi; gVkn T[`s/ yVQ/ j'e/ n;hI gzikph dh
o{gtkdh-;zouBktkdh nkb'uBk dk w[ZbKeD eo oj/ jK, T[`E/ fuzsB ~
T[;d/ m'; tk;sfte gfog/y ftu oZy e/ ;wMD dh u/sBk ;keko j'
u[Zeh j?. fJ; bJh T[; gfog/y ~ ;wMDk }o{oh j? fi; ftu'I ;zouBkswe
fuzsB T[sgzB j[zdk j?. vkH r[oGrs f;zx d/ b\}K ftu @;zouBktkd#
gZSwh ;fGnkuko d/ ftnkfynk dkfJo/ s'I w[es BjhI j?. jo
ftnkfynk ekftokth e[M fJfsjk;e ns/ ;wkie ;fEshnK Bkb
i[fVnk
j[zdk j?. fJ; bJh ;zouBktkd fi; frnkB-;hwk (n?fg;Nhw) dk
bykfJe j?, T[j fJe ftF/F ftnkfynk dkfJo/ Bkb ;pzfXs j?.3 fJ;
bJh gzikph dh o{gtkdh-;zouBktkdh nkb'uBk d/ w[ZbKeD bJh ;zouBktkd
~ gZSwh ;fGnkuko, ;wki s/ oki;h nkofEesk d/ ftnkfynk dkfJo/
ftu oZy e/ ;wMD dh b'V j?.
;zouBktkd
~ nZi fJe nkX[fBesktkdh gqtuB d/ o{g ftu ;wfMnk ik fojk j?.
f;oiDkswe ;kfjs ns/ fuzsB d/ nkX[fBesktkdh gqtuB gZSw ftu
T[fd:'fre g{zihtkd d/ ;zeNh d"o dh g?dktko jB. T[Ii sK
wkoie;tkd th T[fd:'fre g{zihtkd d/ ;zeN dk f;XKs jh j?, go fJj
g{zihtkd d/ gqrshFhb ns/ wB[Zytkdh d"o dhnK gqkgshnK Bkb
nkgDk Bksk i'Vdk j'fJnk nkFktkdh GftZy dhnK ;zGktBktK d/ BeF
T[bhedk j?.
T[j g{zihtkdh ;wki dh oki;h-nkofEesk d/ f;;Nw dh
gSkD Bkb gdkoEtkdh vkfJb?efNe; dh gqfefonk i'V e/ fJe nBzs
gqrsh dk ;zebg T[;kodk j? fi;dh fdFk f;;Nw d/ gfotosB tb j?.
fJ;d/ ;wkBKso ;zouBkswe fuzsB d/ nkXkoG{s ;zebg fJfsjk;e rsh
dh ;zGktBk ~ Bekod/ j'J/ nfijk ftXh-ftfrnkB T[;kod/ jB fijVk ;fEo
f;;Nw dh gSkD tb o[fus j? fi; ftu o{gKsoB sK ;zGt j?, gfotosB
BjhI. ;zouBktkd dh gq/oBk d/ w{b ;q's ;';{ohnB-fuzsB dh ;zouBkswe-fJekfbesk
tkbh gj[zu ns/ b?th ;sqk; dk fwEeb ;'u dh ngfotosBFhb fBozsosk
dk ;zebg fJ; ;zdoG ftu rqfjD :'r jB. ;zouBktkdh ;kfjs fuzsB fi;
gqeko dh eoVkJh Bkb ;kfjs d/ nw{os, skofee ns/ ftfrnkBe gqpzX
dh sbkF bJh o[fus j?, T[; dh gq/oBk T[fd:'r-g{zihtkd dh uVQs
;w/I d/ soetkd ns/ ftfrnkBtkd ~ nkdof;nkT]D dh fposh s'I gqkgs
j[zdh j?. GkFk ~ fuzBQK d/ fJekfbe-;zouBkswe gqpzX ti'I
gfoGkfFs eofdnK ;";{o fijVhnK vkfJe'Nwh} gq;s[s eodk j?,
T[j ;kfjs ;zouBktkd dh T[;koh dk w{b-nkXko pDdhnK jB. gZSwh ;kfjs
fuzse fJBQK ;zebgK d/ ;jko/ ;kfjs ~ fJe ftbZyD f;;Nw d/
s"o s/ gSkD e/ fJ;d/ ftnkeoB (ftfrnkB) dh T[;koh dk ;[gBk
d/yd/ jB. T[j fte'fbsohnK ouBktK ~ f;zN?wK d/ o{g ftu rqfjD
eoe/ T[BQK d/ ;zouBkswe nfXn?B tb nj[bd/ jB. o'bK pkos dhnK w[YbhnK fbysK ftu'I
Mytholosies (1957)
ns/
The
Structural Analysis of the Narrative
ftu nfijh soeFhbsk ns/
ftfrnkBe eoVkJh dh o{go/yk B}o nkT[Idh j?. fJ; Bkb ;kfjs-ouBk
][dw[]sko ;kfjs f;;Nw dk fJe g?o'b pD iKdh j?. ;' ;zouBktkd
fJE/ ][dw[ysko ;kfjs-f;;Nw dh fJekfbesk T[go pb fdzfdnK fJ;dh
fJfsjk;e gqrsh d/ w;fbnK s'I nfGZi ofjD dk nfjd eodk j?
feT[Ife gqrsh d/ w;fbnK ftu T[bMD Bkb ;wkie-nkofEe ns/ oki;h
gq/oBK dh rZb eoBh gt/rh. ;zouBktkd ftub/ ;kfjs-f;;Nw d/
gqrshjhD ;zebg d/ ftukoXkokJh fgS'eV ftu
T[fd:'fre g{zihtkd ~
fJe npdb f;;Nw wzBD dh XkoBk th w"i{d j?.
;kfjs
;zouBktkd dh nkX[fBe GkFk-ftfrnkB T[go fBoGosk d/ fgS'eV ftu
o{;h-o{gtkd ns/ nwoheh Btkb'uBk d/ GkFk-ftfrnkB nkXkfos ;zebg
th w"i{d jB. o{;h o{gtkd, nwoheh Btkb'uBk ns/ fco ;zouBktkd
d/ nZr/ }kjok ;wZf;nk T[fd:'re g{zihtkd d/ dpktK d/ ;Bw[y ;kfjs-nfXn?B
d/ Survival$iK fBozsok bJh T[j' fijk jh eoVk ftfrnkB T[;oB dh
j? fi;dh T[BQK fdBK ftu jo y/so s'I stZe' ehsh ik ojh ;h.
T[BQK ;kfjs ns/ ;kfjs-nfXn?B ~ wB[Zy dh f;oiDkswe ;[szsosk dk
gqtuB pDkT[D dh pikfJ g{zihtkdh soe-Fk;so ns/ ftfrnkBtkd dh ;/tk
ftu ;wofgs eo fdZsk.
o{;h o{gtkdhnK dk t?IN/i g[nkfJzN fi; ;kfjs-pkjoh
ftnkfynk ~ oZd eoBk pfDnk,
T[j ftnkfynk wkoe;tkdh ;[ji-Fk;so
dh T[;koh s'I gfjbK d/ w[Yb/ :EkoEtkdhnK p?fbz;eh, joiB, u/oBhF/D;eh
ns/ e'po'fbT{p't d[nkok ehsh iKdh ;h fijV/ ;kfjs ~ ;wekbh
tk;sftesk d/ ;Zu/-gqfsfpzp d/ o{g ftu d/yD d/ ykfjFwzd ;B.
o{;h o{gtkdhnK B/ ;wekbh :EkoE, b/ye d/ fBih ihtB ns/ wkBf;esk
Bkb i'Ve/ ;kfjs dk nfXn?B-ftFb/FD eoB dh fposh d/ fto'X ftu ;kfjs
dh GkFkJh ftbZyDsk dh gSkD ~ nkgDk nfXn?B ;o'eko pDkfJnk. ;kfjs
ebk dh fBt/ebh ;wZroh d/ o{g ftu ftbZyD GkFkJh gq:'r ~ ;theko
eoB d/ fgZS/ ;kfjs ~ j'o ebko{gK s'I fBy/VB dh u/sBk th
w"i{d ;h. T[BQK ~ GkFk s'I fJbktk j'o e'Jh Go';/:'r B[esk
BjhI bZfGnk fi;d/ nkXko s/ T[j ;kfjs ~ j'o ebko{gK s'I fBy/V
e/ fJ;dh
y[dw[yskoh ;Ekfgs eo ;eD. id'I GkFk dh ftbZyD tos'I ;kfjs
ouBk dh w{b gSkD fuzBQ pD iKdh j?, sK ftbZyD GkFkJh gq:'r tkb/
ebko{g d/ nfXn?B tk;s/ ;hwktK fBFfus j' iKdhnK jB. GkFk d/
nfXn?B s'I ;kfjs d/ nfXn?B tb w[V/ o{;h o{gtkdh nkgDh nfXn?B
t;s{ ~ T[t/I jh fJfsjk;, ;wki, wB'ftfrnkB, ;fGnkuko s/ okiBhsh
Bkb'I ty eo b?Id/ jB fit/I GkFk dh ftnkeoB dh sbkF bJh eoBk }o{oh
j?.
go o{;h o{gtkdhnK dh ;hwk fJj j? fe T[j ;kfjs ftu GkFkJh
teqsk d[nkok T[sgzB niBphfeqs ][dw[]sko gqpzX dhnK i[rsK dh
sbkF s'I nZr/ BjhI iKd/. f}nkdk s'I f}nkdk T[j fe;/ ouBk d/
T[BQK sZsK dh gSkD se ngVd/ jB fiBQK okjhI ;kfjs dh niBph ;z;ko
gqrN j[zdk j?. T[j fJBQK sZsK d/ nkg;h rshFhb ;zpzXK d[nkok
T[sgzB ;w[fus ;zouBk d/ ;zebg se th BjhI nZgVd/ fiE'I se ;zouBktkdh
fuzseK dh o;kJh ;h. T[j nkgD/ nkg ~ o{g ns/ t;s{ dh et?s s'I
w[es feT[I Bk wzBd/ oj/ j'D, go T[BQK dk ndt?stkd t;s{ ~ nkgD/
nzdo ;zfwfbs eoB dh pikfJ T[;dh j'Id s'I fJBekoh j?. i/ nfijk
Bk j[zdk sK T[j o{gkfts t;s{ pko/ }o{o uouk eod/ fi; soQK pknd
ftu fuzBQ ftfrnkBhnK B/ ehsh. o{;h o{gtkd ~ nkgDh nT[X jzYk e/
]sw j'D d/D dh pikfJ fJe r"otFkbh BkfJe pDkT[D dk ekoi
t/b/ dh
o{;h ;wkitkdh ;oeko B/ eo fdZsk. ;NkfbB B/ nkgD/
ekoi-ekb ftu wkoe;tkdh doFB ftubhnK GftZyw[yh s/ eqKshekoh ;zGktBktK
~ fJe r'bkJh gqdkB eoe/ ][d fJe nfij/ o{gtkd dh f;oiDk eo
fdZsh fijVk nkgD/ nzso-fto'XK ekoB fJfsjk;e rsh d/ ;Bw[y YfjY/ok
j' frnk. ;kv/ pj[s/ wkoe;tkdh nkb'ue tX/o/ eoe/ o{;h wkoe;tkd
s'I gq/fos jh oj/ jB fi;d/ ;zeN ns/ ;fEshnK ;B. o{; s'I pkjo
gZSwh w[beK ftubk wkoe;tkd t;s{-;fEsh Bkb rshFhb ;ztkd ftu
pZMk j'D eoe/ jh nfijk ftukoXkoe ns/ ;[ji-Fk;soh gfog/y T[;koB
ftu ;\b j'fJnk j? fi;B/ nkgDh rshFhb f;;Nwh
gj[zu ekoB Bk e/tb
nkgDh wjZsk ;Ekfgs ehsh j? ;r'I w[b/ o{gtkdh-;zouBktkd ~ th
rshFhb eo fdZsk j?. w'bvwkB, fgno/ fwF?oh, nbfET{}o, N?oh
JhrbNB ns/ cq?vfoe i/w;B nkfd rshFhb wkoe;tkdh f;;Nwh gj[zu dh
T[;koh eoB tkb/ w[Zy fuzse jB. fJ; d/ ;wkBKso w[ZYbk ;zouBktkdh
fuzsB th o{gtkdh nT{< T[sk d/ wkoe;tkd, n;fsZsttkd ns/ jhr/bhnB
fuzsB ;fji-;ztkd ekoB T[`so-;zouBktkd se nZgV u[fenk j?. o'bK
pkos dhnK pknd dhnK fbysK, :e bkeK, fwF/b c{e', :e d?ohdk ns/
i{bhnk feq;shtk nkfd dhnK ouBktK fJ; rZb dk gqwkD jB. ;kfjs-;zouBk
dh nfXn?B-ftXh fiT[I jh y'i gfefonk ftu noE d/ nfXn?B ~ i'Vdh
j? ns/ noE-T[sgkdB ~ ;fGnkukoe wj:kektK$ftukoXkoe ns/
oki;h-nkofEe ;zouBk d/ ;zdoG ftu ftt/fus eofdnK fujBheoB dh
gqfefonk ~ ;wMD tb o[fus j[zdh j?, fsT[I jh ;zouBktkd nkgDhnK
;hwktK dk ft;sko eoe/ gfjbK fujB-ftfrnkB s/ fco Bt-wkoe;tkd
ns/ T[`so-;zouBktkd d/ o{g ftu fteb eo iKdk j?. ;kfjs ouBk ;fEo
;zouBk dh pikfJ pj[ fGzB gqtuBK dk fwbD-fpzd{ iK fJzNo;?efNzr
g[nkfJzN pD iKdh j?. gZSwh b'eszsoh u/sBk ftnes-gkme dh
f;oiDkswe gVQs dh XkoBk ~ T[Gkodh j? ns/ T[j ;w{j s'I nbfjdrh
ftu fbys dk nzsow[yh gkm f;oiD bJh ;[szso j' iKdk j?.