j[D n;hI J/ik} nfjwd d/ T[; wjZstg{oD ;zebg tZb nkT[Id/ jK fi; ~ eqKsh-tkg;h dh d[tZbh rshFhbsk (Revolution - Restoration Dynamic) fejk frnk j?. fJj ;zebg w{b o{g ftu gqf;ZX fJskbth wkoe;tkdh fuzse nzs'BhU rq?wFh dk j?. w/oh iku/ rq?wFh fJ; ;zebg nXhB eqKsh ~ fsZy/ xNBkth d"o ti'I rqfjD eoB dh EK fJe ft;fsqs gqfefonk ti'I d/ydk j? fijVh ihtB d/ ;w[Zu/ y/soK ftu T[;odh j'Jh p[fBnkdh spdhbhnK dk dw Godh j?. eqKsh dh fJ; gqfefonk d"okB eqKsh-fto'Xh dwBekoh FeshnK jkodhnK ubhnK iKdhnK go S/sh jh fgS'I Bt/ ;zdK, ;kXBk, UjfbnK s/ gqtuBK ;w/s w[V gqrN j[zdhnK jB ns/ Bt/I o{g ftu w[V ;Ekfgs j[zdhnK jB. eqKsh T[gozs dwBekoh FeshnK dk j"bh j"bh w[V ;Ekfgs j'Dk jh rq?wFh d/ FpdK ftu tkg;h j?. J/ik} nfjwd rq?wFh d/ T[es ;zebg ~ ngBkT[Idk j'fJnk nkX[fBe fJfsjk; dh s'o ~ fJ;d/ ;zdoG ftu ;wMD dk :sB eodk j?. T[;d/ ftt/uB nB[;ko fJfsjk; dh s"o eqKsh ns/ tkg;h dh d[tZbh rsh d[nkok fBoXkfos j[zdh j?. fJ; bJh eqKsh e'Jh fJe ;w/I, fJe tkoh s/ w[ezwb o{g ftu tkgoB tkbh xNBk BjhI j? fi;B/ tkgoB s'I pknd ;dhth s"o #s/ fto'X ofjs o{g ftu w"i{d ofjDk j?. fJ;/ soQK eqKsh dh n;cbsk T[gozs dwBekoh-F'FDekoh FeshnK dk BthI Fesh s/ B[jko ;w/s w[V ;Ekfgs j'Dk e'Jh ;dhth ns/ nzsbk toskok BjhI j? fi; s'I pknd ;G ;zGktBktK ysw j' iKdhnK jB. fJ; soQK eqKshekoh FeshnK dh fiZs s/ dwBekoh-F'FDekoh FeshnK dh w[V-;Ekgsh d/ o{g ftu fJBQK FeshnK dh jko fJfsjk; ~ nkg;h rshnkswesk Bkb otkBh gqdkB eodhnK jB. J/ik} nfjwd thjthI ;dh d/ fJfsjk; ~ eqKsh tkg;h dh rshnkswesk d/ gq;zr ftu x'yfdnK fJ; #u'I T[God/ uko g?NoBK dh fBFkBd/jh eodk j?. eqKsh ns/ tkg;h dh rshnkswesk d/ uZeo ftu pZM/ fJfsjk; d/ fJBQK uko g?NoBK ~ ;wM e/ fe;/ eqKsh d/ ;o{g s/ tkg;h dh ;fEsh ~ pkoheh Bkb ;wfMnk ik ;edk j?.

fJfsjk; d/ uko g?NoBK ftu gfjb/ d/ ;zpzX fe;/ FeshFkbh fJBebkp T[gozs ftnkge gZXo s/ T[bN-fJBebkph FeshnK dh fiZs Bkb ;zpzfXs j?. fe;/ fJe fyZs/ ftu fJBebkph FeshnK jZE'I jko yk e/, T[;d/ ft;sko ~ o'eD bJh dwBekoh F'FDekoh FeshnK jo jhb/ j'o fyfsnK ftu nkgDh uVQs ;Ekfgs eodhnK jB s/ fJBebkph bfjo ~ dpkT[IdhnK jB. J/ik} fJ; g?NoB d/ gqwkD ti'I 1917 ftu o{; d/ pkbFfte fJBebkp s'I pknd :'og dh fJBebkph bfjo dh jko s/ ck;htkd d/ T[Gko d/ sZE 
g/F eodk j? fi; Bkb o{; ;w[Zu/ ftFt ftu nbr-Ebr fgnk fojk. fJzM jh d{i/ ftFt-:[ZX s'I pknd 1949 d/ uhBh fJBebkp T[gozs fJzv'B/Fhnk s/ Gkos ;D/ eJh d/FK ftu efwT{fB;N fJBebkph FeshnK dk dwB ehsk frnk.

eqKsh tkg;h dh rshnkswesk d[nkok ;zukfbs j[zd/ fJfsjk; d/ d{i/ g?NoB dk ;zpzX fJe fJBebkp s'I d{i/ fJBebkp ftuekob/ tkg;h d/ ;w/I ~ s/ fJ; ;w/I d"okB ekoiFhb ;z;EktK-;zouBktK ~ wkBth ftek; d/ fJfsjk; dh nzfsw gqkgsh ti'I g/F eoB d/ :sBK Bkb j?. ;wkitkd d/ w[ekpb/ ;owkJ/dkoh dh ftt;Ek ~ ;dhth ftt;Ek d/ o{g ftu g/F ehsk iKdk j?. J/ik} d/ w[skfpe ;owkJ/dkoh ~ ;EkJh s/ nzfsw gqpzX ti'I T[GkoB d/ :sB jw/FK fe;/ eqKsh dh jko s/ T[bN-fJBebkph d"o dk bZSD oj/ jB. fJfsjk; dk nzs ns/ ftukoXkok dk nzs nkfd f;XKs ;owkJ/dkoh ftt;Ek dh ;dhth fiZs d/ Brw/ jh jB. fJBQK BrfwnK dk Gkt fJj j[zdk j? fe ;owkJ/ dh Fesh nZr/ gfotosB dhnK ;kohnK FeshnK jw/FK bJh jko rJhnK jB. J/ik} nfjwd, fbUskod tor/ T[`so-nkX[fBesktkdh d[nkok g/F w[esh d/ wjKfposKsK d/ nzs d/ f;XKs ~ th T[es g?NoB dk fjZ;k jh ;wMdk j?. fJ; soQK J/ik} w[skfpe ;owkJ/dkoh dh uVQs iK tkg;h dk d"o bk}wh s"o s/ fto'X, gfotosB, w[esh Bkb ;zpzfXs ftukoXkoktK s/ fposKsK dh ;dhth jko dh ;zebgBk T[Gkodk j? s/ fJj nkX[fBe fJfsjk; ftu pko pko d[jokfJnk frnk toskok j?.

fJfsjk; dh rshnkswesk ftubk shik g?NoB fJj j? fe tkg;h d/ ;fwnK ftu fto'Xh FeshnK fJzBQ/ fpyo/ s/ ;EkBe o{g ftu ekoiFhb ofjzdhnK jB fe iK sK T[BQK dh j'Id wfj;{; jh BjhI j[zdh s/ iK fco T[; dhnK ;\bsktK ~ G[bk fdZsk iKdk j?. tkg;h d/ ;fwnK ftu ftdo'jh FeshnK nkgDhnK n;cbsktK s'I f;ZydhnK jB s/ eqKsh d/ Bt/I s/ w"fbe o{gK dh Gkb eodhnK jB. fJ; g?NoB dh T[dkjoD ni'e/ ;w/I ftu T[md/ fBZe/-tZv/ fto'XK d/ T[GoB go nDr"b/ ofj ikD dhnK nB/eK xNBktK okjhI g/F ehsk ik ;edk j?. J/ik} ;'thns ;zx d/ N[ZND s/ T[;dhnK n;cbsktK ~ :kd eoB d/ w[ekpb/ brGr T[; d"o ftu dZyDh ncohek ftu B;btkdh je{ws d/ YfjY/oh j' ikD ~ pj[sk :kd Bk eoB dh T[dkjoD fdzdk j?. J/ik} w[skfpe tkg;h d/ ;w/I ftu fto'X rkfJp BjhI j' iKdk pbfe nfijk fpyo iKdk j? fe brGr rkfJp j' frnk brdk j? fit/I fe T[j god/ fgS/ uZbD tkbhnK nBzs fojo;bK ftu jh c; frnk j't/.

fJfsjk; dh rshnkswesk d/ u"E/ g?NoB dk ;zpzX tkg;h d/ d"o dh nzfsw ;fEsh Bkb j? id'I fJj d"o ;zeN ekb ftu gqt/F eodk j?. fJ; g?NoB nB[;ko tkg;h d/ ;fwnK d/ yksw/ ns/ fJe j'o fJBebkp d/ tkgoB dh fsnkoh fJe ;fji s/ ngqsZy gqfefonk j?. J/ik} w[skfpe fJBebkp dh fsnkoh iK T[; fdFk ftu j' oj/ frDkswe gfotosB J/B/ rZ[M/ j[zd/ jB fe fJBebkp ;zpzXh fB;fus GftZypkDh ;zGt BjhI j[zdh. J/ik} dtzdtkd d/ frDkswe s/ r[Dkswe spdhbh d/ fB:w dh o"FBh ftu efjzdk j? fe fJe bzw/ roG ;w/I s'I pknd nukBe nfijk fpzd{ nkT[Idk j? fe wksok r[D ftu pdb iKdh j? ns/ ;Zsk d/ febQ/ j?okBhiBe s/ih Bkb Yfj iKd/ jB. fJ; bJh fJBebkph ns/ T[bN fJBebkph p[Xhihth d't/I jh fJBebkp dh Bk GftZypkDh eo ;ed/ jB s/ Bk jh fJ; s'I ypodko j' ;ed/ jB.

J/ik} eqKsh-tkg;h dh rshnkswesk d/ ;zebg dh o"FBh ftu nZi d/ }wkB/ ~ tkg;h dk d"o efjzdk j?. T[; nB[;ko fJ; tkg;h d/ d"o dh ]k;hns fJj j? fe ;owkfJnk gko-okFNoh gZXo #s/ ;zrfms j?. fJ; d/ w[ekpb/ okFNoh p[oi[nk}h d/ okFNotkd dk nksw ;wogD ns/ w}d{o iwks dh frDsh ftu j'J/ n;hw tkX/ d/ ;Bw[y nB/eK fGzBsktK d/ g?dk j'D ekoB nB/eK BthnK tzrkoK eqKshekoh FeshnK ;kjwD/ jB. J/ik} nfjwd eqKsh-tkg;h dh rshnkswesk d/ ;zebg okjhI fiE/ fJfsjk;, ftukoXkok s/ wjKfposKsK d/ nzs f;XKsK ftu b[e/ ;owkJ/dkoh dh ;dhth fiZs d/ dknt/ ~ M[mbkT[Idk j? T[E/ Bkb jh ni'e/ tkg;h d/ :[r dhnK tzrkoK ~ gSkDdk eqKshekoh FeshnK bJh GftZy dk J/izvk th ;[MkT[dk j?. T[j ;bkj fdzdk j? gZEh-fXo ~ fJe gk;/ gfonktoD d/ ftBkF d/ w;b/ ~ ;zp'fXs j'Dk ukjhdk j? s/ d{i/ gk;/ fbzr, B;b s/ iks T[go nkXkfos ;'FD d/ w;fbnK ~ S'jDk ukjhdk j?. T[; nB[;ko fJ; soQK dhnK ;wZf;nktK T[go fXnkB d/D ns/ ftjko ftu T[BQK dk ;wkXkB eoB d/ okjhI jh Bt/I fJBebkph o{g T[Go e/ ;kjwD/ nkT[Dr/.

fJe nkyoh B[esk, i' J/ik} nfjwd d/ ekoi ;zpzXh uouk ftu fbnkT[Dk }o{oh j? ns/ fi; fpBK eqKsh-tkg;h dh rshnkswesk d/ ;zebg pko/ uouk nX{oh oj/rh T[j J/ik} d/ eqKsh d/ ;zebg ;zpzXh j?. n;hI jkb/ se eqKshnK ~ ;cbsk dh e;"Nh T[s/ goyD d/ nkdh jK ns/ nZi ebQ ftF/F s"o s/ thjthI ;dh ftu j'JhnK ;wkitkdh eqKshnK d/ n;cb j' ikD dh rZb fJe c?FB pD rJh j?. J/ik} nkX[fBe :[r ftu j'JhnK gqw[Zy eqKshnK ~ T[BQK dhnK gqkgshnK s/ n;cbsktK d/ ;zdoG ftu ftt/fus eodk fJ; f;ZN/ T[s/ gj[zudk j? fe eqKshnK g{oh soQK ed/ th ;cb BjhI j[zdhnK ns/ Bk jh w[ezwb s"o s/ n;cb j[zdhnK jB. J/ik} nB[;ko i/ fe;/ eqKsh dk okj o'eD bJh fto'Xh FeshnK jh w"i{d Bk j'D sK T[BQK dh }o{os jh Bk gt/ ns/ ;wki nkgD/ nkg jh pdb ikt/. jo eqKsh ~ nkgD/ jh d/F d/ p/F[wko tk;hnK Bkb, nkgD/ rtKYhnK Bkb, y[d nkgd/ nkg Bkb bVBk g?Idk j?l ns/ fJ; s'I fpBk ed/ e'Jh fJBebkp nkgD/ nkdoFK s/ yok BjhI T[sodk. J/ik} nB[;ko jo fJBebkp dh ;\bsk fJ; rZb ftu j[zdh j? fe T[j tZv/-tZv/ nkdoF f;oidk j? ns/ tZv/ tZv/ ;tkb T[mkT[Idk j?. fJj nkdoF iBsk dh ;'u dk fjZ;k pDe/ fJBebkphnK d/ ekoi dh ;whfynk dk gq;zr pD iKd/ jB. fJBebkp d[nkok T[mkJ/ ;tkb ft;fsqs j[zd/ ofjzd/ jB s/ fJ; jZd se c?b iKd/ jB fe ;tkbK d/ wZ[Yb/ T`[so nfsnzs ;hws ikgd/ jB. J/ik} nfjwd ;owkJ/dkoh eqKshnK ftu T[m/ b'eszso d/ ;tkb dh T[dkjoD fdzdk j?. T[j dZ;dk j? fe ;owkJ/dkoh B/ pVh e'fFF ehsh fe b'eszso d/ ;tkb ~ ;z;dh u'DK se ;hws eo fdZsk ikt/. gfjbK e'fFF ehsh rJh fe fJBQK u'DK ftu t'N gkT[D d{ik nfXeko f;oc T[BQK ftneshnK ~ jh fdZsk ikt/, fijV/ ikfJdkd d/ wkbe jB iK xN' xN e'Jh fvroh T[BQK d/ e'b j't/. fco fJj e'fFF ehsh rJh fe t'N dk nfXeko e/tb wodK e'b j't/ n"osK ~ BjhI. fJzM jh ekfbnK d/ w[ekpb/ e/tb r'fonK ~ t'N dk nfXeko ;hws oZyD dh e'fFF ojh. gozs{ b'eszsoh fJBebkp ftu tkgfonk fJ; soQK fe ;z;dh u'DK ftu pokpo nfXeko dh rZb ubh sK f}zdrh d/ d{;o/ fjZf;nK ftu pokpoh dh rZb Bkb ik i[Vh, pqkjwD s/ dfbs ftueko, wod s/ n"os ftueko, irhodko s/ fe;kB ftueko ns/ fco fJe fJj ;tkb th T[fmnk fe fi; ;wki dk nkXko jh fwjBs s/ wkbeh dh tzv s/ fNfenk j't/ T[; ftu fe; jZd se pokpoh dh rZb ehsh ik ;edh j?. fJ; soQK J/ik} eqKshnK ~ fBgN ;cbsk iK n;cbsk d/ g?wkfBnK nB[;ko BkgD dh XkoDk ~ oZd eodk wB[Zyh pzd ybk;h d/ fJfsjk; ftu T[BQK d/ :'rdkB ~ wjZstg{oD ;wMdk j?. T[; nB[;ko eqKshnK d[nkok T[sgzB nkdoF ns/ ;tkb T[d'I se wkgd/ ofjDr/ id'I se ;w[Zuh d[BhnK ftu F'FD s/ dwB T[s/ nkXkfos ftt;EktK ysw BjhI j' iKdhnK.

;jkfJe g[;se ;{uhL

Aijaz Ahmad : In Theory : Classes, Nations, Literature, Oxford University Press, Calcutta, 1997.
Aijaz Ahmad : Lineages at the Present : Political Essays, Tulika, Delhi-1996
Meiksins Wood John Bellamy Foster : In Defence of History: Marxism & Post Modern Agenda.

J/ik} nfjwd L nki e/ }wkB/ w/I wkoe;tkd ek wjZst (nB[H ykfbd nFoc) gqekFB ;z;EkB, fdZbh (fjzdh)

gzikph ftu ;odb s/ fsqFze{ d/ wk;e gZso d/ nze fiBQK ftu J/ik} d/ nB[tkd gqekFs j'J/.

fjzdh o;kb/ nkb'uBk dk Fskpdh nze-2000

gzikph ftGkr, gzikp :{Bhtof;Nh, 
oh}Bb ;?INo, w[es;o