po?s'I ns/ ekft-w"fbesk
;skw"; w?s}hdkfe;

fit/_ fe f}nkdkso gok:EkoEtkdh fpzp (Surrealistic images) u"_ek d/D tkb/ ns/ nDGftZytkuh j[zd/ jB, fJj feank; eoBk ;]s Hbsh j't/rh fe fiBQK b/yeK B/ T[jBK fpzpK dh f;oiDk ehsh ;h, T[jBK dk j'o nkX[fBe b/yeK Bkb'_ w"fbesk Bkb e'Jh tX/o/ ;o'eko Bjh_ ;h . n;b ftu, fgSb/ brGr d' ;" ;kbK s'_, eth ]k; s"o «s/ ns/ ebkeko nkw s"o «s/ pVh ;orowh Bkb nfij/ o{g-nkekoK dh f;oiDk eoB ftu ns/ nfijhnK GktBktK dk gqrNkn eoB dh e'fFF ftu i[N// oj/ jB i' fe;/ Bk fe;/ soQK T[jBK d/ g{otrkwhnK Bkb'_ tZyohnK j'D . pj[s jZd sZe, ;[jitkd d/ y/so ftu fJj ekoi-gqDkbh J/Bh ;gZFN, J/Bh ¿;[GkfteÀ (]k; s"o «s/ nkX[fBe nkb'uBkswe jbfeanK ftu) gqshs j[zdh j? fe fJ; dh ftjkoesk ns/ T[fussk «s/ ;zd/j eoBk ;wekbh ;zt/dBktK gqfs fJe gqw[Zy fto'X pD fBZpfVnk j? . fJ;/ bJh brGr jo e'Jh fJ; Ì T[;/ noX-;dkukoe iK whwK;kswe Yzr Bkb i/ ¿uzrkÀ Bjh_ sK soe-;zrs }o{o ;wMdk ikgdk j?, fi; Bkb fe eth fBozso F?bh ftuko ns/ GktBk d/ gZy'_ w"fbe j'D d/ w[sbkFh ofjzd/ jB, id ed/ th T[j nkgDh nrbh ouBk fsnko eoB bJh p?md/ jB.

go w"fbesk dh G{fwek pko/ fJj' fij/ ouBkswe B}ohJ/ Ì gkmeK ns/ b/ye d/ ;ko/ torK ftu jw/Fk T[j weap{bhns Bjh_ fwbh . i/ n;h_ f;oc ÕoK;h;h FkfJoK dk jh f}eo eoBk j't/, sK n;h_ fJj rZb nky/ pH?o Bjh_ ofj ;ed/ fe T[jBK wZXekbh bkshBh o?Nfoe-ftXhnK s'_ pj[s e[M T[Xko b?D s'_ b? e/, f}nkdkso nmkoQth_ ;dh dh eftsk ftubhnK ftnkge gozgoktK sZe Ì nwbh o{g ftu ngDkfJnk j? ns/ fJj rZb b/yeK Ì ns/ T[jBK d/ otkfJsh ekoiK Ì fJe d{;o/ d/ ;BwZ[y fe;/ jZd sZe tZyo/ jh tos'_-ftjko ftu do;kT[_dh j? . ]k; s"o «s/ fJj gq:'r i' rZb T[AxVt/_ s/ ;gZFN o{g «u ;kwQD/ fbnkT[_d/ jB, T[j fJj j? fe brGr fJe j}ko ;kb d/ ;w/_ d"okB, fJj ;wfMnk iKdk ;h fe ÕoK; d/ ethnK B/ nkgD/ e[M wjZstg{oB g{ot-rkwhnK dk, fJe soQK dk ;dkukoe ns/ ;[jikswe foD u[ekT[Dk ;h . T[jBK dh f}zw/tkoh bk}wh s"o «s/ fJBQK ebk;eh wkvbK dh noX-;kwokitkdh Fesh ns/ gqfsFmk Ì, T[jBK dh nkfrnkekoh ns/ nkdo:'r Beab okjh_ eakfJw oZyD ftu fBfjs ;h . fJ; gqeko ekft-f;oiDk gqfs gozgokrs gj[zu, xZN iK tZX wjkB ethnK ns/ T[jBK eftsktK dh T[fus Beab sZe jh ;hfws ;h, fi; Ì Nh. n?A;. fJbhnN B/ nzro/}h ;zdoG ftu ªgozgok« nkfynk ;h .

go fJ; dk fJj wsbp jofr} Bjh_ fe T[ABhth_ ;dh s'_ gfjbK fe;/ B/ ed/, jeaheah s"o «s/ Bth_ iK w"fbe eftsk fbyDh jh Bjh_ ;h ukjh. fw;kb d/ s"o «s/ sEkefEs ªnkX[fBeK« ns/ ªg[oksBK« ftueko ;wZ[uk tkd-fttkd gqkuhB F?bhnK ns/ g[oksB ;{M-f;nkDg ns/ n;b'_ nkX[fBe ftu'_ u'D eoB d/ gqFB «s/ jh e/_dfos ;h, i' v/Y ;" ;kb sZe uZbdk fojk. ªgbkJhn?vh}« eth th, ÕoK;h;h GkFk dh nkgDh }'odko ;ÕkJh ftu, ;gZFN s"o «s/ nfijh eftsk dh f;oiDk eoB d/ ftuko gqfs gZeh soQK tuBpZX ;B, i' fe;/ Bk fe;/ sohe/ Bkb, xZN'-xZN T[jBK tZb'_ tos/ ikD tkb/ fJskbth (fJNbh d/) :{BkBh ns/ o'wB wkvbK s'_ nZr/ bzx ikD tkbh j't/ . go, fit/_ fe o'b?_d wkZoshno B/ jkb ftu gqdofFs ehsk j?, fJj fuo'e/ ub/ nk oj/ tkd-fttkd, nmkoQth_ ;dh d/ n]ho fij/ «u nkX[fBeK dh rz{ith_-rVQeth_ fiZs d/ Bkb jh ]sw j' rJ/ . ;ko o{g ftu, fi; rZb dk wkZoshno dkntk eodk j?, T[j fJj j? fe fJzrb?_v, iowBh ns/ ÕoK; ftu o'wKfNe ;kfjse f;XKs d/ nkrwB Bkb w"fbesk dk ;zebg nkgD/ nkg ftu ns/ nkgD/ s"o fJe ftZbZyD ;[jikswe F/qDh iK e;tZNh pD frnk, ;kfjse feosK dh f;oiDk ns/ nkb'uBk—d'tK tk;s/ jh . id fe fJe ]k; ftbZyDsk dh sbkF FkfJoK Ì jw/Fk jh g/qfos eodh ojh ;h . wkZoshno fJj soe g/F eodk j? fe j"bh-j"bh fJj sbkF o'wkBh b/yeK (ªo'wKfNe;«) bJh fJe gZek jh ]ps pD rJh .

i/ j[D n;h_ gok:EkoEtkd (Surrealism) Ì ftukohJ/l fit/_ fe ;kv/ s'_ gfjbK eJhnK B/ fJ; Ì ªo'wKfNf;}w« dk, thjth_ ;dh dk wstk}h wzfBnk j? sK nKdo/ po?s'I d/, fJ; d/ ftF/F ;zebg Ì goyDk (nkX[fBe ;kfjse nkb'uBk ftu w"fbesk d/ ;EkB d/ tX/o/ ft;fsqs f;XKs d/ gq;zr d/ nzdo-nzdo) nfsnzs T[g:'rh gqshs j't/rk. po?s'I nkgDh ekfte w"fbesk Ì fet/_ gfoGkfFs eodk j? < T[; d/ fJ; ftF/ pko/ ftuko ;kÌ T[; G{fwek pko/ eh Ej[-gsk fdzd/ jB i' ª;[oohnfb}w« fJ; nfjw XkoBk d/ fJfsjk; ftu ndk eodh j? < ;G s'_ gfjbK fJj dZ; d/Dk }o{oh j? fe po?s'I nkgDhnK F[o{ dhnK fbysK ftu jh T[; Ì ;gZFN eo d/Dk ukj[zdk ;h, i' T[j T[jBK ftneshnK Bkb'_ ;Ekfgs eoB dk ohMtkB ;h, fiBQK Ì T[j fxoDk Bkb ¿ethÀ nkydk ;h . fit/_ fe T[j ªb?;gk; god?A;« ftu nkydk j?, ¿i/ T[j (T[; dk fwZso i?e[n?A; tku/) Bk j[zdk, sK w?_ ;zGt s"o «s/ fJe eth j[zdk .À fJ; s'_ fJj ;ze/s fwbdk j? fe po?s'I d/ gfog/y «u ¿T[; d/ ;w/_ dh e'Jh th ;Zuh nkswkÀ ed/ th nfij/ Yzr Bkb fbyD dk nB[rqfj Bjh_ eo/rh fijVk fgSb/ eJh tfoQnK «u T[; d/ ;wekbhnK B/ ngDkfJnk ;h ns/ i' fe;/ Bk fe;/ Feb iK o{g «u ekfte gqfefonk bJh gqfswkB pD frnk ;h . fJ; bJh ;t?-;BwkB dk XkoBh e'Jh th ebkeko i' fbysh Fpd d/ wkfXnw Bkb iK wkfXnw ftu ezw eodk ;h, nkgDh f;oiDkswe fefonk d/ d"okB ¿nkgD/ r[nKYh r[nk d/DÀ fpBK Bjh_ ;h ofj ;edk (ªn?ro/o ;?; tkfJf;B}« ;Õk 14). i/ e'Jh ;jh s"o «s/ fJe ªdkfBFto« iK ªp?b n?;fgqN« tkr ªgqrsh eoBk« ukj[zdk ;h, sK T[; Ì fJ; B}ohJ/ s'_ T[; Ì T[; ;orowh pko/ fi; ªfbyDk« nkyd/ jB, nkdoFtkdh nzdk} «u ;'uDk pzd eo d/D dh ;bkj d/Dh mhe oj/rh .

fJ; d/ nB[;ko ;kfjse y/so ftu ;zGt fJZe' fJZe gqrsh gfjbK T[; Ì tzrko gkT[D Bkb jh gqkgs j' ;edh j?, fi; Ì po?s'I ¿fbysh eftskÀ (bk-g'fJ}h n?eqkJhs) nkydk j?, :kBh gozgoktkdh fea;w dh T[j ouBk i' pj[frDsh w[ZYb/ fbyktNh ebkekoK Ì fgnkoh ;h . po?s'I fJ; rZb dk eakfJb ;h fe ekft-f;oiDk gqfs f}nkdkso g[oksB gj[zuK T[; dh ghVQh bJh ns/ T[; d/ ;wki bJh nB-T[g:[es ;B ns/ T[jBK dh EK fJe nfijh gZXsh bkr{ ehs/ ikD dh b'V ;h i' ¿wfj}À ;kfjs dh f;oiDk Bk eo/ (J/E/ tob/B dh ªNkT{N b/ o?;N/« bJh nB[o{g fxoDk dk u/sk nkT[_dk j?) . jo jkbs ftu, po?s'I tZb'_ ;zebfgs gZXsh dh tos'_ e[M b/yeK tZb'_ T[ABhth_ ;dh d/ d{;o/ nZX ftu ehsh ikD bZrh fiBQK ftu'_ ;G s'_ nfjw ;B, d[ek;/, fowp' ns/ iow/B BT[thT[ . ¿fbysh eftsk fdB-gqfs-fdB nkgDk soe r[nkT[_dh ik ojh j?...fJjBK (w[Yb/) b/yeK B/ fbys Ì ed/ th g/Fk Bk pDkfJnk (;Õk 115) . T[; dh gozgokrs fbyD-gZXshnK Ì ]sw eo d/D dh ohM, fBo;zd/j, fJ; rZb Ì th do;kT[_dh j? fe po?s'I n?g'bhB/no d/ ¿eftsk dh g[Bo-y'iÀ d/ ;gZFN Nhu/ Ì J/Bk f}nkdk feT[_ ;bkj[zdk ;h .

fJ; bJh T[j ¿gqrshÀ i' T[; d/ wB ftu ;h, ;wMh Bjh_ ik ;edh, f;tkJ/ fJe fpjso jkbs tZb, fJe tX/o/ w[ezwb ns/ ;zs[FNskdkfJe j'_d tZb nkw wBZ[yh rsh d/ noEK ftu . Õb;Õ/ ns/ eftsk Ì p}ks-fJ-][d f}zdrh Bkb i'VB ns/ fJefwe eoB dh T[; dh ohM, ;[eaoks ns/ nÕbks{B d/ nkdoFK dk u/sk eotkT[_dh j? . T[ABhth_ ;dh d/ :{N'ghnB (;[gB-doFh) ftukoe ukob; Õ'ohno bJh T[; d/ ;fseko Ì ;theko eofdnK, fJ; fea;w dh b'e-fjs?Fh, nkdoFtkdh N/e T[; d/ ;ko/ ezw ;gZFN s"o «s/ B}o nkT[_dh j? . cb;o{g nkgDh goy-gVu'b d/ F[o{ s'_ jh n;h_ fi; rZb «s/ }'o d/Dk }o{oh ;wMd/ jK, T[j fJj j? fe T[; bJh ekft-w"fbesk ns/ wBZ[yh gqrsh dhnK eadoK-eahwsK nkg; ftu fezBh fBeNsk Bkb i[VhnK j'JhnK jB . T[; dk ;G s'_ wjZstg{oB ebkswe ftuko ;[oohnfb;fNe eftsk ftub/ fpzpK dh g/qoe Fesh ftu b[gs j? i' ;wki d/ b'eK dh, nkgD/-nkg pko/ ns/ fJZe-d{;o/ pko/ tX/o/ ikDB ftu ;jkfJsk eodh j? . i/ T[; dh ngDkJh ;t?-ukfbs fbyD-seBhe d/ T[sgkdB, T[; Ì ns/|iK T[; d/ gkmeK Ì fJZe ¿;KMh fwZEÀ d/ ;zGkth gqfsgkdB tZb Bjh_ fbiKd/, jK ;wM' fe T[jBK dh w"fbesk B/ e'Jh tk;sfte wB'oE g{ok Bjh_ ehsk . po?s'I dh ;KMh fwZE pko/ XkoBk ¿nkX[fBe fwfEe-Fk;soÀ (wkvoB wkJhEkb'ih) d/ nB[o{g j? fi; Ì fe n?okr"I B/ «b/ g/;kB v/ g?fo;« ftu, tk;sfte ns/ ekbgfBe ª;zi'rh sfjoheK« d/ d"okB, tZy-tZy ªekft-:ksoktK« Ì fJeZso eo e/ ;KGD dh b'uk ehsh ;h . fJ; ftu T[j ;ko/ nkoeNkJhgb o{g Fkwb jB fiBQK Ì fJZe ftF/F ;wki y'idk, g?dk eodk, ;KGdk-;zGkbdk ns/ ;bkj[zdk j? sK i' T[j nkgD/ b'eK ftu ;w{fje ns/ ;wkfie FBk]s dh GktBk ftef;s eo ;e/ .

fJ; d/ fJbktk, fJe tko fco, T[j fijVh Bth_ ;o'dkswesk ftef;s eodk j?, T[j ;gZFN s"o «s/ gfjbK d/ ¿b/yeKÀ Bkb'_ tZyoh j? . okpoN d?A;B"; d/ GowkT{-G[ubkT{ nksw-G[bkftnK dk fJe e/; ti'_ jtkbk fdzfdnK T[j nkydk j? fe ¿w?Ì fJj rZb fBFfus ikgdh j? fe Bth_ ;o'dkswesk, nkgD/- nkg Ì g[;seK dh wdd s'_ pH?o jh ;gZFN eoB d/ sohea/ sbkF bt/rhÀ (;Õk 174) . fJ; gqeko eftsk T[d'_ wodK ns/ n"osK bJh T[g:'rh j?, id'_ T[j T[jBK Ì fe;/ th iK ;wZ;s ftfrnkBe gqrsh dh nGZ[b-nuZ[e s"o «s/ ouBkswe nfjwhns ftu M{mh nk; d/D s'_ nkgDk gZbk pukT[_dh j? . fJ; d/ T[bN ftfrnkB sK jh bkGekoh j? i/ T[j ;kÌ e[ados d/ tX/o/ B/V/ fbnkT[_dk j? .

ea[dos d/ ftfrnkBe nfXn?B dh e'Jh nfjwhns Bjh_, f;tkJ/ fJ; Fos T[s/, fe ekft-gqDkbhnK ns/ w?_ sK fJj nkyD dh i[oZns th eodk jK fe fwfEe gqDkbhnK okjh_ T[j e[ados Bkb T[; ;zgoe Ì g[Bo-;Ekfgs eo/ . fJj rZb ;gZFN j? fe fe;/ th B[ea;dko ;wkfie YKu/ d/ nzdo-nzdo gqkgs ehsh ftfrnkBe gqrsh wBZ[y d/ f]bkÕ jh ezw eodh j? ns/ T[; dh ;fEsh Ì pdso pDkT[D ftu ;jkfJe ;kps j[zdh j? . Õ"_s/B?Ab dh sK gfjbK jh fJj okJ/ ;h .

J/E/ po?s'I e[ados d/ gqkozfGe :[Zr tZb ;ze/s eodk j?, gowkBzd dh fJe nfijh nkfdekbh ;fEsh fi; o{g ftu n?_vo';hB d/ ;op-T[sfeqFN nkeko ftu w{oshwkB fto'X fJefwe-nG/d ;B . n;fssPtkdh ;z:'iB dh fJ; g{ot-tosh nt;Ek s'_ w[esh T[; dh fbys dk fJZe'-fJZe ;G s'_ wjZstg{oB gq:'iB pD iKdk j?, feT[_fe fJj w[esh bk}wh s"o «s/ ¿ofjws dh ;fEshÀ s'_ g?dk j[zdh j?, fi; Bkb fe e'Jh th tk;sfte ;[oohnfb;N eth ed/-edkJh_ ¿to';kfJnkÀ iKdk j? . nkgD/ ¿d{;o/ Bhsh-gZsoÀ (;?ezv w?BhÕ?;N') fi; dk fe ne;o jtkbk fdZsk iKdk j?, d/ F[o{ ftu T[j wkBf;e ;fEsh (fbT{ w?_Nb) fi; ftu T[j T[d'_ ftuodk j?, id fe ;t?-ukfbs fbys dh ;t?-G[bkt/ torh nt;Ek po?s'I d/ FpdK ftu ][d wBZ[yh n;fsst dk ¿f;yobk fpzd{À iK ¿;ot-T[Au B[easkÀ pD iKdh j? . fJ; ;fEsh «u ;ko/ fto'X ¿go;go fto'Xkswe s"o «s/ t/y/-tku/ ikD/, pzd j' ikd/ jBÀ ns/ T[j fJZe ti'_ g[Bo-;z:[es j' iKd/ jB .

fJ; ojZ;wJh g[Bo-;z:'iB d/ GktBkswe ns/ frnkBkswe f;b/ po?s'I d/ f]nkb «u J/B/ wjZstg{oB ;B fe T[; B/ fi; ekft-w"fbesk dk gqdoFB ehsk j?, T[; dk, T[; d/ nkgD/ jh fuzsB d/ gq;zr ftu, T[; dh fJ; w{b nt;Ek d/ ¿;{]w fpzpÀ dh g[Bo-;Ekgsh ftu ;Õbsk iK n;Õbsk d/ f;ZX/ nB[gks ftu, w[bKeD eoB dh b'V j?. T[; bJh, nkg-w[jkoh fbys dhnK gqkgshnK, fJ; rZb Ì tX/o/ uzrh soQK ;wMD ftu ;kvh ;jkfJsk eodhnK jB fe feT[_ t;sK d/ f;ZX/ gqsZyD ns/ cb;o{g T[jBK dh g[Bo-g/Fekoh dk nkX[fBe fBy/V wzd-GkrhnK d[oxNBktK s'_ SZ[N j'o e[M Bjh_ . fJj d[oxNBktK ;kvh fe;/ soQK fJe gfjbK GZ[bh-ft;oh tX/o/ ;z:[es ªwB-gqftosh« dk Bshik jB . nkgw[jkoh fbys ;kÌ fJ; wB-gqftosh d/ ;ze/sK Ì cVB fdzdh j?, brGr fBo:sB, ;fji-;[Gkn jh . fJ; ebfgs, pZfunK torh, g[okDh dfeankB{;h d[Bhnk fi; ftu po?s'I ;kÌ o{geh Yzr Bkb tkg; fbikD dk :sB eodk j? (fJe nfijh d[Bhnk i' d/tB/s Bkb fowp' dh tkose eftsk ¿n?go?A; b/ dhfbT{}À dh Bt-wKih-;[nkoh d[Bhnk dk u/sk eotkT[_dh j?) d/ ;[Gkn pko/ pj[s e[M dk gsk, e[M ftF/F ;"y-gqkgs ftneshnK dh fJ; ;wZ[ukswe ;fEsh dh pu-y[u iK fBFkBhnK d/ nfXn?B d[nkok ehsk ik ;edk j? . ;{M-;wM ns/ g/Fekoh d/ gqdoFB bJh j[D sZe i' th siopksh nwb ngDkJ/ rJ/ jB, T[j e[M fJ; fea;w d/ jB — i' fJe nkw nkdwh Ì fJe-d{;o/ d/ n?B fpbw[eakpb yV/ ikgd/ jB — ns/ T[jBK Ì fJe ndG[s-nGfoZm :'rsk s'_ nbfjdrh dh T[gi wzfBnk ikDk ukjhdk j?...ns/ fi; d/ fuzBQ gqkuhB b'eK ns/ pZfunK ftu fwbd/ jB .

T[; dhnK ;kohnK feosK ftu ;kÌ fJe p'Xkswe ns/ GktBkswe ;z:'iB dk fJj ftuko fwbdk j? fi; Ì g/F eoBk ;[oohnfb}w dh nfGbkFk ;h, fJe nfijh nfGbkFk i' ¿fJe fJeZb/ j'D eoe/ ;wM"s/...jo T[; uh} fi; dh pkjo s'_ ns/ nzdo s'_ nk; ehsh ik ;edh j?À, s'_ g?dk j[zdh j? . go po?s'I bJh wjZstg{oB B[eask fJj j? fe fJj pqfjwzv jw/Fk J/E/ fojk j?, T[; s'_ th pj[s gfjbK s'_ id'_ nkX[fBe ebk ns/ ftfrnkB fJ; Ì tZy-tZy y/soK ftu tzvD bJh ;kjwD/ nkJ/ . ukj/ fJ; dh f;oiDk n;b'_ nGkt ftu Bjh_ ;h ehsh rJh fco th fJj fJfsjk; d/ nkozG s'_ f}nkdkso b'eK s'_ b[eh ojh j? . ;[oohnfb;N eftsk d/ w{b NhfunK «u'_ fJZe mhe s"o «s/ fJj ikDBk ;h fe w"i{dk d[Bhnk Ì fet/_ gfVQnk ikt/, fit/_ fe fJj fJe ¿r[gs ;zd/FÀ ;h iK d{;o/ FpdK «u ¿fJe nfijh GkFk d/ ok} Ì ;kjwD/ fbnkT[Dk, fi; d/ sZsK B/ (wfj}) fJe fBoiht ;wz[do dh ;sQk «s/ ijk} d/ wbp/ tKr toskn eoBk pzd eo fdZsk ;h .À fJ; Ì g{ok eoB bJh FpdK dh tos'_ T[; wB'oE bJh eoB s'_ puDk }o{oh ;h fi; Ì T[j ¿fBo'b ftjkoeÀ tos'_ nkydk j? . J/; sohea/ Bkb jh e'Jh FpdK Ì ;[nkXhB eoB ns/ T[jBK Ì T[j Fesh gqdkB eoB d/ ;woZE j' ;edk j?, i' wzfBnk iKdk j? fe T[jBK ftu w[ZYb/ :Z[r ftu ;h . id'_ n;h_ po?s'I dh ¿uh}K dh ftT[_sÀ ftu rZb eod/ jK, sK fJ; bJh n;h_ T[jBK ethnK dhnK F];h ]{phnK dh rZb Bjh_ eo oj/ j[zd/ i' fe;/ Bth_ uh} Ì f;oid/, fB:zfsqs eod/ ns/ tosd/ jB . ;r'_ n;h_ fe;/ th iK ;ko/ ;'u/-;wM/ :sBK dh T[; nzso-fBfjs nfjwhns tZb ;ze/s eo oj/ j[zd/ jK, i' fJ; ¿T[;/ uh}À Ì y[ZbQk SZv fdzd/ jB, fi; Ì e'Jh j'o fpjso Fpd Bk fwbD eoe/ n;h_ ¿eftskÀ dk BK d/ fdzd/ jK .

b{Jh n?okr"I nkgDh ouBk ¿No/N N{ ;NkJhbÀ (1928) ftu ][d ª;[oohnfb}w« d/ ;zdoG «u J/;/ soQK dk B[eask g/F eodk j? . T[; N?Ae;N ftu F?bh (;NkJhb) Ì wkBsk-gqkgs, gqtkfBs ns/ ftjkfos g/qoBk ti'_ gfoGkFs ehsk iKdk j?. fJZe np'X ¿nkwdÀ ti'_ Bjh_, ;r'_ fJZe nfijh wkBf;e Fesh ti'_ i' ftjkfoe j?. fi; rZb dh n?okr"I ns/ po?s'I ftu ;KM j? ns/ n;h_ wbkow Ì th Fkfwb eo ;ed/ jK, T[j fJj XkoBk j? fe FpdK ftu J/Bh nzsoht ;[zdosk ns/ Fesh j? fe nk]oeko T[j eth dh G{fwek Ì xNk e/ tk;st ftu, nfsnzs :zfsqe pDk fdzd/ jB . go T[j b/ye fiBQK ftu n;bh gqfsGk dh E[V j[zdh j?, fJ; rZb dh nk; bkJh oZyd/ jB fe T[jBK dhnK eftsktK T[d'_ fJZe ftF/F fea;w dh w"fbesk dk gqdoFB eodhnK jB, id b'e T[jBK Ì gVQd/ jB . fiBQK b/yeK ftu ;G s'_ xZN gqfsGk j[zdh j?, T[jBK dk fJj ftFtk; j[zdk j? fe T[j ftneshrs Õoea i' T[jBK dhnK ouBktK ;kfjs d/ YKu/ ftu fbnkT[_dhnK jB, gfoGkFk d/ gZy s'_ w"fbe ftF/FsktK jB, i' gkme dh gq;z;k ns/ ;fseko dhnK w[;sfjea jB .

nzfsw ftFb/FD ftu, ekft-w"fbesk, fit/_ fe po?s'I fJ; Ì n;b ftu ;wMdk j?, T[d'_ jh wjZstg{oB pDdh j?, id fe e'Jh ftF/F s"o «s/ FeshFkbh, jkbKfe nuBu/sh, Fkpfde nB[eqwK ns/ f;bf;fbnK Ì fbghnzfsqs eoB ftu fBgz[B j' iKdk j? . w"fbe eth Ì fBFu/ jh, e[M ]k; Fkpfde ;wZf;nktK ns/ fto'XK dh Gkt-T[s/ie Fesh dk nkGk; j[zdk j? . go T[j T[jBK Ì e[M fJ; Yzr Bkb tosD ns/ soshpD ftu th ;ktXkBh s'_ ezw b?_dk j? fe T[j noE ns/ o{g dk, fJe fea;w dk ekfte ft;c'N g?dk eoB d/ ;woZE j' iKdk j? . nzs ftu, FpdK d/ fJj f;bf;b/ fJeZb/ T[j n;fsst, T[j FeshnK j[zd/ jB, i' po?s'I dh ;{esh s/ w[jkto/ «u, w{b-gkm ftu fJe-d{;o/ Ì ¿fgnkod/À jB . fJ; soQK w"fbe fpzpK dh y'i eth dk ;G s'_ wjZstg{oB ekoi pD iKdk j? ns/ fit/_ fe po?s'I nkgD/ ¿w?BhÕ?;N'À d/ ¿;hfeqN; d/-b nkoN w?fie ;[oohnfb;NÀ tkb/ Gkr ftu ;bkj fdzdk j? . T[j fJe nkokwd/j ;EkB «s/ p?m iKdk j? ns/ fe;/ g{ot-ebgBk d/ pH?o pVh s/}h Bkb fbyD bZr g?_dk j?. fBo;zd/j fJj rZb th wjZstg{oB j? fe Fpd ¿w{bÀ J/;/ jh Gkr ftu w[V ;kjwD/ nkT[_dk j? fiZE/ po?s'I eth Ì fe;/ th T[; Fpd Ì oZd eoB dh ;bkj fdzdk j? ¿fi; dk w{b ;zd/jg{oB gqshs j't/À (w/oh tZb'_ }'o) . J/E/ T[j fJj sith}dk ikgdk j? fe ¿;ZuhÀ w"fbesk dk fJe ftF/F, :kBh ¿w{bÀ Bkb pj[s f}nkdk tk;sk j[zdk j? .

U; e[M d/ ¿w[ZbtkBÀ ns/ ¿w[ZbjhDÀ fbgh-nzsoD ftueko Õoea eoB dh ;wZf;nk, i' e[M ftuko nkd/fFs eodk j?l fJe rzGho ;wZf;nk j? . po?s'I ns/ eJh j'o b/yeK tk;s/ fJj ;wZf;nk T[jBK d/ nkb'uBkswe gZy ftu fJe fea;w dk f;XKse ezvk pDh ojh . fJj tkuD bJh fe fJj ;wZf;nk fezBh sebhÕd/j ;h, ;kÌ n?okr"I d/ ¿No/N N{ ;NkJhbÀ fi; dk jtkbk T[go fdZsk frnk j?, d/ T[;/ jh g?o/ ftu fJZe pj[s jh ekoro eEB fwbdk j? . T[; e[M Ì tos'_ ftu fbnkT[D bJh, fi; Ì po?s'I ftnesh dh ¿w"fbe :'rskÀ nkydk j?, Fesh dh b'V T[s/ }'o fdzfdnK n?okr"I fJj ;theko eodk j? fe nkg-w[jkoh fbys d/ Bshi/ ¿npokpo fdbu;gh tkb/À j[zd/ jB . d{;o/ FpdK ftu fiZE/ ;ko/ jh ;[oohnfb;N fpzzp f;XKs ftu, pokpo f;oi/ iKd/ jB, nwbh s"o «s/ rZb eofdnK T[j ;ko/ ¿;wkBÀ Bjh_ jz[d/ .

J/E/ fco po?s'I dh ekft-w"fbesk dk ftF/F ;zebg fJZe j'o gqsZy gj/bh Ì ;[bMkT[D ftu ;kvh ;jkfJsk eodk j? . nkU, gfjbK T[; ekoB Ì u/s/ eohJ/ fe T[jB/ ns/ T[; d/ d';sK B/ i' eftsktK fbyhnK, T[jBK ftu'_ pj[s ;kohnK T[jB/ gqekfFs eotkT[DhnK feT[_ Bk g;zd ehshnK . nkgD/ ¿;f?ezv w?BhÕ?;N'À ftu T[jBK T[s/ w[Zy fJsok} dk fJzeFkÕ eodk j? . T[j nkydk j? fe ¿T[jBK eth Ì (ns/ ;zGkth s"o «s/ gkme Ì) fit/_ fe jw/Fk j[zdk j?, T[; ¿nktk}À d/ ¿w{bÀ pko/ nDfGZi oZfynk, fi; dk ;[DBk jo fe;/ bJh nktZFe j?À (w/ok }'o) . w?_ fgSbh N{e ftu Fpd ¿w{bÀ T[s/ ;[oohnfb;N dh sbkF d/ ftbZyD ;[Gkn T[s/ g[Bo-pb d/D tk;s/ jh }'o fdZsk j? . feT[_fe fJ; fw;kb ftu ns/ j'o fw;kbK ftu n;h_ gfjbK jh fJj t/y u[Ze/ jK fe ;kÌ fJZe nfijh ;fEsh dog/F j?, fi; ftu, po?s'I d/ ;zdoG «u fJe eftsk dh w"fbesk dk nzfsw ;{ue, T[; dh b/ye ns/ gkme — d'tK Ì fJe ftF/F wkBf;e ;EkB iK ¿w{bÀ ftu tkg; b? ikD dh d{joh ;woZEk ftu j[zdk j? . sd sK, fJj ikg/rk fe wB dk ¿;ot-T[Au fpzd{À iK ¿f;]o-fpzd{À fi; tZb gfjbK ;ze/s ehsk frnk j?, ;[oohnfb;N eftsk bJh, fJZe' ;w/_ ¿nbfjdrh-fpzd{À th j? ns/ ¿T[d/F-fpzd{À th . fiZE'_ she gfjb/ fpzd{ Gkt ¿nbfjdrh-fpzd{À dk ;zpzX j?, fJj T[j ;EkB j?, fiE/ fe mhe, fto'XK dk T[;/ soQK gqsZyD ehsk ikDk ebfgs Bjh_ ehsk iKdk, Bkb/ ;kv/, fJBQK, gqrN s"o «s/ tZyo/ fpzd{nK Ì fJefwe-nG/d eoB ftu, fJe ]k; ;zrsh j? . fJ; bJh fijVh rZb fJe nkg-w[jkoh eftsk Ì d{;oh eftsk Bkb'_ ¿fpjsoÀ pDkT[_dh j?, T[j fJj j? fe gfjbh eftsk, d{;oh Bkb'_ tX/o/ ¿w"fbeskÀ dk gqdoFB eodh j? Gkt fJj fe T[j T[; ;KM/ wkBf;e ;EkB «s/ g[ZiD dk N{Dk eodh j? fi; s'_ gke-gftZso ;kv/ ;kfonK ftu fJe noX-w[eshdkfJe nzsoht nktk} T[sgzB j[zdh j? .

Gkt/_ fJj o;wh ;[jikswe e;tZNh fezBh th n;zs[FNskiBe feT[_ Bk ikg/, fJj fBFu/ jh, n?okr"I dh T[; e;tZNh Bkb'_ fes/ xZN n;zs'FiBe j? i' T[jB/ ¿No/N N{ ;NkJhbÀ d/ T[go'es g?o/ ftu g/F ehsh j? . ekft-fpzp pko/ o?tAovh d/ ftuko dk u/sk eotkT[D tkbh fJ; e;tZNh (fi; s'_ ;kÌ ;KMh ¿Gkt-T[s/ie FeshÀ ns/ ekft-n;bhns dh :kd nkT[_dh j?), fJj th fJ; ftuko «s/ pb fdzdh j? fe fJe ¿uzrhÀ eftsk ¿Fesh ns/ BthBskÀ d'tK Ì gqdofFs eodh j? . fJBQK n;gZFN ns/ ngqsZy fijhnK ]{phnK s'_ fJbktk n?okr"I sEkefEs w[ZbtkB nkgw[jkoh N?e;N d/ fJZe j'o gZy dk jtkbk fdzdk j?, fi; dk toDB T[j j'o th tX/o/ ifNb nzdk} «u eodk j? . fJj f;oÕ fJj nkydk j? fe nfijhnK eftsktK ¿uzrhnK fbyhnKÀ j[zdhnK jB ns/ fJj fe ¿uzrk fbyDk f;ZX/ ubD tKr j? .À o{gtkd, Bt-nkb'uBk ns/ ;zouBktkd d/ gfoDkw;o{g, fJ; s[bBk dh fBokoEesk «s/ nfXe }'o d/Dk nwbh s"o «s/ n;zGt j?. fiE/ fJj ubD d/ ;kXkoB ekoi tZb fJZe nkw ;wM d/ ;kXB d[nkok fJe ndGZ[s xNBk Ì ;gZFNkT[D dk Y'_r eodh j?, T[E/ fJj fe;/ th uh} Ì uzrh soQK eoB dh XkoBk «s/ ;zd/j gqrN eoe/, wfj} ;kv/ Gow-G[bkt/ ftu tkXk eodh j? . fBFfus o{g «u fbyDk s[oB Bkb fet/_ w/b yKdk j? < fJ; s'_ th fpjso fJj fe fejV/ ;jh-;gZFN sohfeanK Bkb, n;h_ gqshekswe s"o «s/ th fJj nkyD dk ;kj; eo ;ed/ jK fe e'Jh fJT[_ fbydk j?l fit/_ fe T[j f;ZXk s[oB dh pikJ/ bVyVk fojk j't/ <

fJ; y'i-co'b d/ f;ZN s'_ i' rZb ;kÕ j[zdh j?, T[j fJj j? fe uzrhnK-wkVhnK ns/ GZdhnK eftsktK ftu fBy/V eoB bJh fBFfus s"o «s/ e'Jh th ftXhts f;XKs w"i{d Bjh_ . fJ; soQK fJ; wkwb/ ftu, ns/ j'o pj[s ;ko/ wkwfbnK ftu, fiBQK ftu fe ;[oohnfb;N d;s{o Ì d]b j't/, e[nkfbNh dk nk]oh ¿iZiÀ pj[s jZd sZe nkgD/ F[o{ d/ ;w/_ f}nkdkso ;fj:'rhnK d/ nzfsw ;zskg d/ s"o «s/ ][d po?s'I jh j' ;edk ;h . w/o/ ;ze/s eoB dk wsbp fJj Bjh_ fe T[; d/ ;kEh eth fJ; rZb dk fBoXkoB T[jd/ Bkb'_ fpjso Yzr Bkb Bjh_ ;B eod/ iK Bjh_ ;B eo ;e/ fe fejVhnK eftsktK fe;/ soQK d{;ohnK Bkb'_ T[Asw jB . w?_ wfj} fJ; rZb «s/ pb d/D dh e'fFF eo fojk jK fe ;[oohnfb;N nktk} d/ wkBf;e w{b dh nzsoht nfjwhns ftu, nkgD/ nNZb-nv'b ftFtk; Ì wzBfdnK, T[j f;oÕ T[jBK ;wekbh eftsktK Ì ;jh s"o «s/ w"fbe ;theko eo ;edk ;h, i' fJ; wB'ftfrnkBe B[eas/ pko/ iK fco T[; pko/, fi; Ì n;h_ ;ko/ ftuko ns/ ouBk d/ w"fbe fpzp-;o'to dk BK d/ ;ed/ jK, T[; d/ fBZih B}ohJ/ Ì ;ot'sw Yzr Bkb do;kT[_dhnK-gqrNkT[_dhnK ;B . fJ; bJh po?s'I dh ouBk ftu ¿w"fbeskÀ Fpd—i' fJsÕke Bkb ne;o ;kjwD/ Bjh_ nkT[_dh, iK i/ fes/ nkT[_dh th j?, sK n?t/_ Bk-wkso o{g ftu jh pj[s jZd she ¿dhgeÀ (f;b?gf;;) d/ nkvzpog{oB nbzeko tKr ekoi eodh j? . nkyD dk noE fJj j? fe fit/_ ¿dhgeÀ d/ j'o fe;/ th fdqFNKs Bkb j[zdk j?, fJj T[; d/ ¿UJhtoÀ ftu FpdK Bkb, tZy-tZy fea;wK d/ noE-ftfrnkBe foFfsnK ftu dk]b j[zdk j? . J/E'_ sZe th nkfynk ik ;edk j? fe fJj T[;/ jh fdqFNKs ftu o{gkswe ns/ Fkpfde s"o «s/ fujfBs (f;rBhÕkJh) eodk j?, fJ; d/ nbZr-nbZr noE jB . feT[_fe fJe gk;/ sK ¿w"fbe fpzpKÀ dk w[Zb ;fEo ehsk frnk j? fJ; eoe/ fe T[j ;kfjse fJfsjk; d/ d"okB ;zGt s"o «s/ gfjbK ed/ th ;kjwD/ Bjh_ nkJ/. fJ; bJh T[jBK dh BthBsk fbysh eftsk d/ EZe/-jko/ ;z;ko ftu Bth_ fizd c{edh j?. d{;o/ gk;/ fijVh rZb po?s'I tk;s/ T[jBK Ì jeaheah s"o «s/ w"fbe pDkT[_dh j?, T[j T[jBK d/ ftuko, d/ T[; neZE ns/ nefj w{b Bkb B[jkokswe (Configurational) ;wdoFsk j?, fi; gqfs ;[oohnfb;NK B/ ;ktXkB ofjD dk gq:sB ehsk . fJ; w{b Ì fe;/ Fpd okjh_ ;gZFN Bjh_ ehsk ik ;edk, wfj} ;ze/s jh ehsk ik ;edk j?, feT[_fe ;jh o{g ftu fJj T[j' wB'ftfrnkBe ;o's j? i' j'o ;ko/ (ekfte) eEBK Ì T[sgzB eodk j? .

J/E/ xZN'-xZN ;o;oh s"o «s/ fJj f}eo eoBk th pDdk j? fe po?s'I T[; uh} Ì ¿ftukoÀ ti'_ :'r pDkT[D s'_ th ;ze'u eodk j? i' gq/oBk d/ fJ; nzsoht ;o's s'_ fBek; gqkgs eodh j? . fw;kb d/ s"o «s/ nkT[, fBwB-fbfys tke Ì jh ftukohJ/, i' n;h_ T[; dhnK nzfsw ouBktK «u'_ ¿b/ bkÀ (1960) f;ob/y tkbh fJZe ouBk ftu'_ gVQd/ jK L

¿ftuko d/ nkd/FÀ (iK fe;/ j'o uh} d/) fi; gqfs ;[oohnfb}w nkgD/ nkg Ì w{b s"o «s/ nXhB eoBk (w/ok }'o) ukj[zdk ;h, iK fi; T[s/ fJj sEkefEs ¿;t?-ukfbs fbysÀ okjh_ fBoGo eoBk b'udk ;h, T[jB/ ikrd/ ihtB ftu, nkgDh ;[o-Fesh (eosk-tkuh — eow-tkuh) Ì fezB/ ]sfonK ftu gk oZfynk ;h .

fJ; g?o/ ftu Fpd ¿w"fbeskÀ fit/_ fe fJ; dk f;jok n;h_ po?s'I Ì gqdkB eod/ jK d/ ;zGkth d'jo/ noEK dh ;kÕ s"o «s/ Fbkxk eoBh pDdh j? . fJ; gqeko fiZE/ ;[oohnfb}w dk ;G s'_ gqGktFkbh nB{mkgB, fBFu/ jh T[; dh fJe Bth_ fea;w dh fbys «s/ fBoGosk j? . T[E/ fJ; dk ;G s'_ wjZstg{oB nk:kw fJ; dh b/ye ns/ gkme — d'tK Ì jh ;z:[es ¿:[N'ghnkÀ (;[gB-;z;ko) iK ¿T[Ausw fpzd{À ftu tkg; b? ikD dh ;woZEk ftu j? .

¿b/ bkÀ «s/ fJZe nzfsw fNZgDh eoBh pDdh j?, feT[_fe fJj jEb/ gqFB bJh nfsnzs }o{oh j? . po?s'I fJj rZb eap{bdk j? fe fteNo fjT{r' B/ ed/ th T[; Bkb fJ; Yzr Bkb iK T[; ;hwk sZe rZb Bjh_ ;h ehsh, fi; Yzr Bkb iK fi; ;hwk sZe T[jB/ gfjbK d/ wjkB eth Bkb ehsh ;h . fco th, fJ; f;bf;b/ ftu fijVh fJZe' uh} po?s'I bJh bk}wh ikgdh j?, T[j fJj j? fe T[;/ wz{j|nktk} B/ w"ea/ «s/ T[; Bkb rZb ehsh ;h .

T[j fJ; rZb «s/ }'o fdzdk j? fe i' Fpd T[jB/ nofgs ehs/ ;B, f;oÕ T[;/ Ì jh ;zp'fXs ;B . T[; Ì fJ; e/; d/ j'D dk gsk ;h, feT[_fe T[jB/ fJ; d{;oh nktk} ns/ nkgDh nktk} ftueko fJZe ftbZyD ;wkBsk wfj;{; ehsh ;h . fJj T[eshnK ;kÌ u/s/ eotkT[_dhnK jB fe po?s'I d/ ftuko-YKu/ ftu w"fbesk d/ ftuko d/ fet/_ d' tZyo/-tZyo/ gZy jB . T[; Ì }ksh s"o «s/ c[;c[;kJ/ e[M e[ Fpd fJZe nfijh fea;w dh ¿;w{fjeÀ eftsk dh ;zouBk eod/ j'J/ ;wkgs j' ikDr/, i' T[jB/ nkfynk ;h fe T[j eftsk ;h, fi; dh T[jB/ nkgDh ;koh T[wo ftu ;G s'_ tZX b'uk ehsh ;h . fJ; eftsk bJh T[jB/ fi; f;ob/y dh u'D ehsh, T[j ÕoK;h;h fJfsjk; ftu, p}ks-fJ-][d ¿ohgpfbeÀ dh ouBk ftu, FkfJd f;oiDk dk ;G s'_ ¿;w{fjeÀ nwb T[sgzB eodk j? . go ;ko-sZs o{g ftu fJ; ;w{fje nwb tZb ;ze/s T[; f;ob/y ti'_ ezw eodk j?, fi; pko/ po?s'I ;kÌ fJj ftFtk; eotkT[Dk ukj[zdk j? fe fJj fJe nfijh eftsk ;h, i' f;oÕ T[;/ Ì jh c[;c[;kJh rJh ;h . dojeaheas, po?s'I B/ gfjbK fJZe ;kXkoB tke dk fpzp ;[fDnk ;h . ¿T[E/ jw/Fk ;[gfBnK dh o/s ftu, fJe p/buk j't/rkÀ i' T[jB/ T[d'_ fJZe nfij/ Yzr Bkb, nZv-nZv yzvK ftu tzv bJh fe T[j fes/ tX/o/ bzwh eftsk pD rJh, pj[s jZd sZe T[;/ jh nzdk} ftu, i' wbkZow/ B/ nkgDh ¿e{g d/ d?A;À bJh tofsnk ;h .

fJ; gqeko fiE/ T[; Ì ftF/F fBihfeqs w[jkto/|fpzp, fiBQK B/ T[; Ì fbyD bJh g/qfos ehsk, d/ ekoB g;zd eodk ;h—T[jB/ fpzp dh tos'_ fJZe fuokeh ohM bJh tX/o/ ft;fsqs g[Bo-ekft-wzrbkuoB d/ o{g ftu ehsh . fit/_ fe n;h_ gfjbK t/y u[Ze/ jK, T[; dh ohM fJZe ¿;w{fje ftZEÀ dh f;oiDk eoB dh ;h, fi; ftu fe jo e'Jh Fkfwb j' e/ fjZ;k b? ;edk ;h . fJ; bJh po?s'I dh fJZe w"fbe eth pDB dh fJZSk, nkgDhnK ebkswe ns/ f;nk;h ;orowhnK d/ fwE/ NhfunK ;zpzXh ;wkfie u/sBk Ì ekfJw oZyD d/ okj ftu ed/ jkfJb Bk j' ;eh .
d{;o/ FpdK ftu T[j ed/ th f;oÕ fJZe w"fbe eth pDBk Bjh_ ;h b'udk. T[; dh n;bh b'uk sK fJZe w"fbe fuzse pDB dh ;h . i/ n;h_ T[; dhnK w{b ouBktK Ì t/yhJ/ sK T[j f;oÕ T[; dh ;kfjse g/Fekoh dk jh f;ZNk Bjh_ ;h, fi; Ì n?g'bhB/no B/ gfjbh tko ¿;[oohn?fbNhÀ nkfynk ;h . ;r'_ T[jBK dh nzfsw ftF/Fsk fJZe tZyoh n;bhns, fJZe tX/o/ ;w[Zukswe g{ototsh j'_d dh ndZ[sh g/Fekoh ftu j? . fit/_ fe po?s'I ¿gfjb/ wB'oE-gZsoÀ d/ n]ho «s/ nkydk j? ¿j'_d fe;/ j'o EK j? .À fJ; ftuko Ì gqrN eoB tk;s/ fit/_ fe bko?AN i?Bh B/ nkfynk j?, n;h_ th nky ;ed/ jK ¿(po?s'I d/) gkmrs ;zrmB dh w"fbesk ;[oohn?fbNh (nfs-:EkoE) dh nbkws Bjh_, ;r'_ fJj p}ks-fJ-][d fJ; dh ;[oohn?fbNh j? .À